रसुवाको भोटेकोशी नदीमा भदौ १० गते बिहान आएको विनाशकारी बाढीको छैटौँ दिनसम्म आइपुग्दा विपद्को मानवीय र भौतिक क्षतिको पूर्ण विवरण अझै आउन सकेको छैन। बाढीमा परी मृत्यु हुनेको सङ्ख्या ९ सय नाघेको छ भने ३ हजार ९ सयभन्दा बढी मानिस अझै सम्पर्कविहीन रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। बाढीले रसुवादेखि नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, चितवन, तनहुँ हुँदै नवलपरासीसम्म नदी तटीय क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ।

भदौ १० गते बुधबार बिहान चीनको तिब्बततर्फबाट आएको अचानकको बाढीले सबैभन्दा पहिले रसुवाको रसुवागढी, टिमुरे, स्याफ्रुबेंसी र भोटेकोशी आसपासका क्षेत्रमा विनाश मच्चाएको थियो। त्यसपछि बाढी भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदीमा मिसिएर तल्लो तटीय क्षेत्रमा फैलिएको थियो। बाढीले घर, होटल, पसल, सडक, पुल, विद्युत् आयोजना, सबस्टेसन, भन्सार तथा व्यापारिक संरचना र सवारीसाधन बगाएको थियो।

सुरुआती दिनमा बाढीको कारणबारे चीनतर्फको हिमताल फुटेको हुनसक्ने अनुमान गरिएको थियो। तर उपलब्ध वैज्ञानिक अध्ययनहरूले घटनालाई केवल हिमताल विस्फोटसँग जोडेर निष्कर्ष निकालिसकेका छैनन्। चिनियाँ भूभागमा हिमनदी तथा पहिरोसँग सम्बन्धित ठूलो भौगोलिक घटना भएपछि नदी प्रणालीमा ठूलो परिमाणमा पानी, ढुंगा, माटो र हिमजन्य पदार्थ प्रवेश गरेको र त्यसले विनाशकारी बाढी निम्त्याएको विवरणहरू सार्वजनिक भएका छन्।

मृत्यु र बेपत्ताको सङ्ख्या बढ्दो

बाढी आएको छैटौँ दिनसम्म आइपुग्दा मृत्यु हुनेको सङ्ख्यामा तीव्र वृद्धि भएको छ। नेपाल प्रहरीले मृतकको सङ्ख्या ९३९ पुगेको जनाएको छ भने सरकारका प्रवक्ताले यो सङ्ख्या ९५७ पुगेको बताएका छन्। तथ्याङ्क संकलन र शव विभिन्न जिल्लाबाट प्राप्त भइरहेकाले सरकारी निकायका विवरणमा केही फरक देखिएको छ।

यसैगरी ३ हजार ९ सयभन्दा बढी मानिस अझै सम्पर्कविहीन छन्। बाढीको सुरुआती दिनमा प्रभावित क्षेत्रमा सञ्चार र सडक सम्पर्क विच्छेद हुनु तथा विदेशी पर्यटक र तीर्थयात्रीसमेत ठूलो सङ्ख्यामा प्रभावित भएकाले बेपत्ताको वास्तविक सङ्ख्या यकिन गर्न कठिन भएको छ।

बाढी प्रभावित क्षेत्रमा खोजी तथा उद्धारका क्रममा सुरक्षाकर्मीले हजारौँ मानिसलाई उद्धार गरिसकेका छन्। जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङ तथा पावरहाउसमा फसेका मानिसलाई समेत हेलिकप्टर र स्थलमार्गबाट उद्धार गरिएको थियो। पाँचौँ दिनसम्म आइपुग्दा मात्रै १९ हजार ८ सय ९५ सुरक्षाकर्मी उद्धारमा परिचालित रहेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो।

शव पहिचान सबैभन्दा ठूलो चुनौती

बाढीपछि अर्को जटिल समस्या शव पहिचान बनेको छ। नदीले लामो दूरीसम्म शव बगाएकाले कतिपय शव भेटिएको स्थान र घटना भएको स्थान फरक छन्। कतिपय शव गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भएकाले सामान्य प्रक्रियाबाट पहिचान गर्न कठिन भएको अधिकारीहरूले बताएका छन्।

हालसम्म सङ्कलन भएका शवमध्ये झन्डै ४ प्रतिशतको मात्रै पहिचान भएको बताइएको छ। पहिचान हुन नसकेका शव कुहिन थालेपछि स्वास्थ्य जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै केही शवलाई ‘जमिनमुनि व्यवस्थापन’ गर्न थालिएको छ।

नेपाल प्रहरीले भने हराइरहेका नेपाली तथा विदेशी नागरिकको शव पहिचानका लागि डीएनए परीक्षणको व्यवस्था गरेको छ। नजिकको रगतको नाता भएका आफन्तले अनुरोध गरेमा उनीहरूको ताजा रगतको नमुना लिएर शवबाट सङ्कलन गरिएको डीएनएसँग मिलान गर्न सकिने प्रहरीले जनाएको छ।

रसुवागढीको सुरुङमा अझै खोजी

बाढीले जलविद्युत् आयोजनाका संरचनामा पनि ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनासहित चिलिमे, त्रिशूली–३ ‘ए’ र त्रिशूली–३ ‘बी’ हबको २२० केभी सबस्टेसनमा क्षति पुगेको प्रारम्भिक विवरण छ।

स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था (इप्पान) का अनुसार रसुवा र नुवाकोटमा सञ्चालनमा रहेका १० र निर्माणाधीन पाँच गरी १५ जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुगेको प्रारम्भिक विवरण छ। सञ्चालनमा रहेका आयोजनाको करिब ३५९ मेगावाट र निर्माणाधीन आयोजनाको करिब ३९४ मेगावाट क्षमता प्रभावित भएको छ।

रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङभित्र फसेका हुनसक्ने व्यक्तिको खोजीलाई विशेष प्राथमिकता दिइएको छ। नेपाली सेनाले सुरुङभित्र खोजी गर्दा अहिलेसम्म कोही पनि फेला नपरेको जनाएको छ। सुरुङ उद्धारमा अनुभव भएका भारत, चीन र दक्षिण कोरियाका विशेषज्ञ टोलीसमेत नेपाल आएका छन्।

यसअघि जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङबाट मात्रै सयौँ मानिसको उद्धार गरिएको थियो। भदौ १२ र १३ गते गरी २७९ जनालाई हेलिकप्टरमार्फत सुरुङबाट उद्धार गरिएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो।

बस्ती र पूर्वाधारमा अर्बौंको क्षति

बाढीले रसुवाको रसुवागढी, टिमुरे र स्याफ्रुबेंसी क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो भौतिक क्षति पुर्‍याएको छ। घर, होटल, पसल, सडक, पुल तथा व्यापारिक संरचना बगेका छन्। स्याफ्रुबेंसी बजारमा बाढीले सडक र बजारका संरचनासमेत बगाएको विवरण छ।

बाढी भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदीमा मिसिएपछि नुवाकोटको देवीघाट, धादिङका नदी तटीय क्षेत्र तथा गोरखा, तनहुँ, चितवन र नवलपरासीका विभिन्न स्थानमा समेत ठूलो क्षति भएको छ। कतिपय ठाउँमा नदीको बहावले घर तथा व्यवसायिक संरचना बगाएको छ भने कतिपय क्षेत्रमा सडक र पुल कटान भएका छन्।

विद्युत् संरचनामा भएको क्षतिका कारण रसुवा र आसपासका क्षेत्रमा विद्युत् आपूर्ति समेत प्रभावित भएको थियो। यसले उद्धार र राहतको कामलाई थप कठिन बनाएको छ।

अर्को बाढीको जोखिम

पहिलो बाढीको घाउ पुरिन नपाउँदै रसुवामा अर्को सम्भावित जोखिम देखिएको छ। चीनतर्फबाट आएको सूचनाका आधारमा रसुवामा बनेको ‘लेक टू’ नाम दिइएको तालमा पानी जम्मा हुने क्रम बढेपछि नेपाली अधिकारीहरूले थप बाढीको जोखिम औँल्याएका छन्।

चीन र नेपाल दुवै पक्षले सम्भावित जोखिमको निगरानी गरिरहेका छन्। यसअघि हिमनदी तथा पहिरोबाट बनेको अवरोधका कारण बनेका तालमा पानीको मात्रा बढ्दा थप बाढी आउन सक्ने चेतावनी दिइएको थियो। पछिल्ला विवरणमा केही तालको पानी घट्न थालेको देखिए पनि जोखिम पूर्ण रूपमा समाप्त नभएको बताइएको छ।

त्यसैले नदी किनार तथा प्रभावित क्षेत्रमा रहेका सुरक्षाकर्मी र स्थानीयलाई समेत उच्च सतर्कतामा राखिएको छ। उद्धार टोलीले समेत आफ्नो सुरक्षालाई ध्यानमा राखेर काम गर्नुपर्ने अवस्था छ।

सरकारको ध्यान खोज तथा उद्धारमा

प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह ‘बालेन’ले अहिले सरकारको मुख्य प्राथमिकता खोज तथा उद्धार रहेको बताएका छन्। बेपत्ता मानिसको खोजी, घाइतेको उपचार, शव सङ्कलन तथा पहिचान र जोखिममा रहेका नागरिकको सुरक्षित स्थानान्तरणलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

बाढीको भौतिक क्षति यति ठूलो छ कि तत्कालीन राहतपछि पुनःस्थापना र पुनर्निर्माणका लागि ठूलो स्रोत आवश्यक पर्ने देखिएको छ। सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, प्रसारण लाइन, बजार तथा निजी सम्पत्तिमा भएको क्षतिको विस्तृत मूल्याङ्कन हुन बाँकी छ।

यसैबीच भारत, चीन, दक्षिण कोरिया, अस्ट्रेलियालगायतका देशबाट उद्धार तथा राहत सहयोग प्राप्त हुन थालेको छ। विभिन्न देशका अधिकारीहरूले नेपालको विपत्तिप्रति दुःख व्यक्त गर्दै सहयोगको प्रतिबद्धता जनाएका छन्।

बाढीको प्रभाव वित्तीय क्षेत्रमा समेत देखिएको छ। सोमबार नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) परिसूचक ४३.८९ अङ्कले घटेर २ हजार ५१० बिन्दुमा झरेको छ। विपद्को मानवीय क्षतिसँगै पूर्वाधार, ऊर्जा, पर्यटन, व्यापार र आर्थिक गतिविधिमा परेको असरको वास्तविक मूल्याङ्कन भने आगामी दिनमा मात्रै स्पष्ट हुँदै जानेछ।

१५ भदौ २०८३, सोमवार २२:१६ बजे प्रकाशित